Gang Olsena – obsada kultowej serii

Gang Olsena to jedna z tych serii filmowych, które potrafią przeżyć swoich twórców o dekady i wciąż przyciągać nowych widzów. Czternaście duńskich kryminalnych komedii filmowych opowiadających o fikcyjnym gangu sympatycznych przestępców-nieudaczników stało się nie tylko najważniejszym dziełem kinematografii duńskiej, ale też fenomenem kulturowym daleko poza granicami Danii. Za tym sukcesem stoi przede wszystkim obsada – trójka aktorów, którzy przez trzydzieści lat wcielali się w te same role z niezachwianą konsekwencją i charyzmą. Warto poznać ich bliżej.

Skąd wziął się Gang Olsena?

Pierwszy film, zrealizowany w 1968 roku, nosił tytuł „Olsen-banden”. Film okazał się tak wielkim sukcesem, że zaowocował licznymi kontynuacjami, które stworzyły jedyny w swoim rodzaju cykl składający się z 14 filmów – do dziś seria ta jest najsłynniejszym dziełem w historii kinematografii duńskiej. Pierwsze trzynaście filmów reżyserował Erik Balling, a scenariusze pisali Henning Bahs i Erik Balling. Producentem duńskiej serii była wytwórnia Nordisk Film.

Większość filmów, nakręconych w latach 1969–1998, rozpoczyna się niezapomnianą sceną opuszczania więzienia przez szefa gangu Egona Olsena, który z prawdziwą dumą informuje oczekujących go współpracowników o kolejnym ambitnym genialnym planie, mającym przynieść upragnione miliony i emeryturę na Majorce. Koronkowo przygotowane skoki prawie zawsze kończą się klapą i powrotem Olsena do zakładu penitencjarnego w Kopenhadze. Powtarzalność tego schematu, zamiast nużyć, stała się źródłem komizmu – widzowie wracali do kin właśnie po to, żeby zobaczyć, jak tym razem wszystko się posypie.

14 filmów nakręcono w latach 1968–1998. Seria stała się najsłynniejszym dziełem w historii kinematografii duńskiej i zdobyła ogromną popularność m.in. w Polsce, NRD i Norwegii.

Ove Sprogøe – człowiek, który stał się Egonem

Ove Wendelboe Sprogøe Petersen urodził się 21 grudnia 1919 w duńskim mieście Odense. Urodził się jako syn Artura i Inger Sprogøe. Serialowy Egon zaczynał jako pracownik biurowy i czterokrotnie oblewał egzaminy do szkoły aktorskiej – Sprogøe zakończył edukację aktorską w 1944 i w tym samym roku zadebiutował na deskach kopenhaskich teatrów. Ta historia wyjątkowo dobrze pasuje do postaci, którą grał przez całą karierę: człowieka, który mimo kolejnych porażek nigdy się nie poddaje.

Pod koniec 1945 roku aktor zadebiutował w kopenhaskim teatrze ludowym, z którym związał się na następne 50 lat. Grywał w sztukach Brechta, Goethego, Moliera i Szekspira. Oprócz bogatej kariery filmowej zajmował się również rewią i piosenkarstwem. Debiutował w 1946 roku i przez sześć dziesięcioleci zagrał w prawie 150 filmach u niemal wszystkich reżyserów duńskich.

Egon Olsen – rola życia

Sławę zdobył dzięki komediom Erika Ballinga, głównie gangsterskim farsom z serii Gang Olsena, w których grał rolę tytułowego szefa – jeszcze w 1998 roku, mając prawie 80 lat. Egon Olsen to mózg gangu, niewysoki, dystyngowany w wyglądzie, z nierozłącznym melonikiem i cygarem, słynący z genialnych pomysłów. W czarnym garniturze w paski, przekrzywionym meloniku i z umiejętnością wymyślania skomplikowanych planów, których łupem pada zawartość sejfów, przywodzi na myśl przedwojennych kasiarzy.

Ten wielki aktor, który stał się częścią duńskiej kultury narodowej, czterokrotnie otrzymywał najwyższą duńską nagrodę filmową BODIL – odpowiednik amerykańskiego Oscara. Mimo tak rozległej kariery teatralnej i filmowej, Sprogøe prowadził życie z dala od blasku jupiterów. Uchodzył u niektórych ludzi z branży filmowej za dziwaka – dom, w którym mieszkał z żoną Evą, nie posiadał telewizora, a aktor nigdy nie posiadał samochodu i w podróżach korzystał z autobusu i kolei.

W roku 1945 ożenił się z Evą Rasmussen, z którą miał troje dzieci: Jørgena, Svena i Henninga Sprogøe. Sprogøe zmarł miesiąc po swojej żonie Ewie – 14 września 2004 w Amager, w wieku 84 lat. Po jego śmierci Kopenhaga uczciła go w szczególny sposób: droga prowadząca do więzienia Vridsløse w dzielnicy Albertslund została nazwana na jego cześć Egon Olsens Vej. Krótko po jego śmierci w 2004 roku Nordisk Film ufundowała stypendium dla aktorów jego imienia.

Morten Grunwald – Benny w żółtych skarpetkach

Walter Morten Grunwald urodził się 9 grudnia 1934 w Odense. Uczęszczał do Odense Theatrical School w 1958 roku, a następnie ukończył szkołę teatralną Królewskiego Teatru Duńskiego w 1962 roku. Po raz pierwszy wcielił się w Benny’ego Frandsena w komedii z cyklu Gang Olsena w 1968 roku i odgrywał tę postać przez kolejne trzydzieści lat, dokładnie do roku 1998.

Serialowy Benny pozostał w pamięci milionów widzów jako wiecznie roześmiany i roztargniony włamywacz, który chodził w za krótkich spodniach, spod których zawsze wystawały żółte skarpetki. Doskonały kierowca gangu, poruszający się zdezelowanymi i zardzewiałymi krążownikami szos, zawsze nosił przy sobie „wichajster”, który pomagał mu w dokonywaniu drobnych kradzieży z parkometrów i automatów do sprzedaży papierosów. Jego słynne powiedzenie „Klawo jak cholera!” weszło do potocznego języka nie tylko w Danii.

Reżyser i dyrektor teatru

W Danii Grunwald zasłynął także jako ceniony reżyser filmowy i sceniczny. Od 1971 roku do emerytury w roku 2017 prowadził w rodzimym kraju różne teatry. Grunwald założył i kierował Bristol Teatret w Kopenhadze od 1971 do 1980 roku. W 1979 roku objął stanowisko dyrektora Betty Nansen Theatre, które piastował do 1992 roku. To wymiar jego kariery, który poza Danią pozostaje praktycznie nieznany – dla zagranicznych widzów był i pozostaje przede wszystkim Bennym.

W 1965 roku zdobył nagrodę Bodil Award dla najlepszego aktora pierwszoplanowego za film Five Men and Rosa z 1964 roku. Małżeństwo zawarł w 1961 roku – jego żoną była Lily Weiding, z którą miał jedno dziecko. Morten Grunwald, znany w Polsce i na świecie przede wszystkim z roli w kultowym Gangu Olsena, zmarł w wieku 83 lat. 14 listopada 2018 roku odszedł na raka tarczycy. Był ostatnim żyjącym członkiem kultowego Gangu Olsena.

Poul Bundgaard – Kjeld, który śpiewał w operze

Poul Arne Bundgaard urodził się 27 października 1922 w duńskim Hellerup. Jego droga do roli pantoflarza Kjelda była zaskakująco kręta – zanim trafił na plan filmowy Gangu Olsena, był gwiazdą zupełnie innego formatu. Początek jego występów datuje się na lata 1945–1946, kiedy zaczął występować jako chórzysta w kopenhaskim teatrze Nørrebro. Na przełomie lat 50. i 60. został solistą i jednym z najpopularniejszych skandynawskich śpiewaków operowych, zachwycającym publiczność na deskach Teatru Królewskiego w Kopenhadze. Serialowy Kjeld ma w swoim dorobku ponad 150 nagranych płyt.

W serii Gang Olsena stworzył charakterystyczną postać bojaźliwego przestępcy-nieudacznika – z nadwagą i w grubych okularach, zdominowanego przez apodyktyczną żonę Yvonne i szefa gangu Egona Olsena, nierozstającego się ze swoją torbą lekarską. Kjeld, dzierżący nieodłączną torbę lekarską, panicznie bał się policji – i zwłaszcza swojej żony. Kontrast między jego prawdziwą karierą operową a tą komediową, przyziemną postacią jest wyjątkowo uderzający.

Poul Bundgaard był trzykrotnie żonaty. Drugą żoną była Bente Elisabeth Kjær, z którą miał dwoje dzieci: Steena i Helle. Trzecia żona, Kirsten Bundgaard, towarzyszyła mu aż do śmierci, a z tego związku miał syna Petera. Podczas realizacji ostatniego, czternastego filmu serii Bundgaard poruszał się już na wózku inwalidzkim z powodu choroby. Zmarł w trakcie kręcenia Olsen-bandens sidste stik – Tommy Kenter zastąpił go w części scen, a Kurt Ravn podkładał za niego głos. Przyczyną śmierci była niewydolność nerek. Podczas II wojny światowej Bundgaard działał w duńskim ruchu oporu przeciw niemieckim okupantom.

Kirsten Walther – Yvonne, której brakuje w ostatnim odcinku

Kirsten Walther urodziła się 31 sierpnia 1933 roku w Kopenhadze. Duńska aktorka kojarzona jest głównie z fantazyjnymi strojami i rolą niezapomnianej Yvonne Jensen w serii komedii kryminalnych Gang Olsena. Technicznie rzecz biorąc, Yvonne nie była członkiem gangu – była żoną Kjelda i to właśnie ta relacja nadawała jej postaci dramaturgiczny ciężar.

Jako żona serialowego Kjelda Jensena – Yvonne to jęcząca gaduła, ciągle narzekająca na swój los i los rodziny, obwiniająca Egona Olsena za wszelkie błędy życiowe męża i podburzająca go przeciwko planującemu nowe skoki szefowi gangu. W tej roli można ją było obejrzeć aż 13 razy. Kirsten Walther po zakończeniu szkoły aktorskiej w 1953 roku zadebiutowała na deskach kilku kopenhaskich teatrów.

Oprócz kariery filmowej, która zaowocowała blisko 40 filmami, Kirsten Walther wystąpiła też w duńskich serialach telewizyjnych: „Smuglerne” oraz „Huset på Christianshavn”. Ostatni, czternasty odcinek Gangu Olsena z 1998 roku został zrealizowany bez udziału aktorki, która w lutym 1987 roku zginęła wraz ze swoim mężem w wypadku samochodowym. Miała zaledwie 53 lata.

Policjanci, antagoniści i drugoplanowi bohaterowie

Nieodłącznym elementem serialu są policjanci, którzy depczą Gangowi Olsena po piętach. Na pierwszy plan wysuwają się nieporadni detektywi i inspektorzy: Mortensen (Peter Steen), Jensen (Axel Strøbye) i Holm (Ole Ernst). Ole Ernst jako pomocnik policji Holm pojawił się w aż 8 filmach z serii. Bez tych postaci seria straciłaby połowę swojego komizmu – bo Gang Olsena jest tak dobry, jak dobrzy są ci, którzy za nim gonią.

Wśród stałych elementów obsady wyróżnia się też Kirsten Walther jako Yvonne Jensen, o której była już mowa, ale warto podkreślić, że jej obecność w filmach była równie ważna dla rytmu narracji, co obecność samego gangu. Jej kłótnie z Kjeldem, pretensje pod adresem Egona i wieczne narzekania tworzyły domowe tło dla gangsterskich przygód.

Popularność w Polsce i poza Danią

Nie ma wątpliwości, że Gang Olsena idealnie trafił w gust Polaków – seria cieszyła się też ogromną popularnością w NRD i na Węgrzech. Obok filmów o żandarmach z Saint-Tropez to najczęściej emitowane i najpopularniejsze komedie zachodnie w polskiej telewizji w latach 70. i 80. W ówczesnej szarej rzeczywistości PRL-u śmiech był towarem pożądanym, a Egon z kumplami zapewniał go co niemiara.

Polska premiera pierwszego odcinka odbyła się we wrześniu 1970 roku. W Danii seria stała się częścią kultury narodowej – cytaty i przekleństwa z filmów weszły do codziennego języka duńskiego. Mimo że filmy przesiąknięte są typowo duńskim humorem, zyskały ogromną popularność także w Polsce – jednym z miejsc, które odwiedzają polscy turyści w Kopenhadze, jest więzienie, gdzie częstym „gościem” był szef gangu, Egon Olsen.

W 2019 roku, w 50. rocznicę serialu, bardzo konserwatywne szacunki mówiły o dziesiątkach milionów seansów w Norwegii.

Muzyka i atmosfera serii

Słynny temat przewodni skomponował Bent Fabricius-Bjerre, a wykonuje go duński zespół jazzowy Papa Bue’s Viking Jazzband. Ta melodia to jeden z najbardziej rozpoznawalnych motywów w historii kina skandynawskiego – wystarczy kilka taktów, żeby każdy, kto widział choć jeden film z serii, natychmiast wiedział, o co chodzi. Seria błyskawicznie zyskała popularność, co zawdzięczała lekkiemu klimatowi, wpadającemu w ucho motywowi przewodniemu oraz, przede wszystkim, świetnie dobranym aktorom.

Koniec serii i dziedzictwo obsady

Po siedemnastu latach przerwy w 1998 roku nakręcono ostatni, czternasty odcinek, który reżyserowali Tom Hedegaard i Morten Arnfred. Był to film wyjątkowo naznaczony przez los – podczas realizacji zdjęć zmarł nagle Poul Bundgaard grający rolę Kjelda Jensena. Kirsten Walther, czyli serialowa Yvonne, odeszła już jedenaście lat wcześniej. W 2001 roku powstał film opowiadający o młodzieńczych latach gangu Olsena, jednak przez wielu nie został uznany za oficjalną część serii – przede wszystkim z powodu zmiany obsady.

15 października 2010 premierę w Danii miał film rysunkowy o dalszych przygodach gangu Olsena, Gang Olsena wraca do gry. Próby kontynuowania serii bez oryginalnej obsady pokazały, jak bardzo Gang Olsena był dziełem konkretnych ludzi, a nie tylko scenariuszy. Przełom przyniosły oficjalne inicjatywy miejskie i środowisk filmowych, które w latach 2024–2025 doprowadziły do publicznego ogłoszenia projektu pomnika poświęconego Olsen-banden – upamiętnienie zostało zaplanowane na 2025 rok.

Trójka głównych aktorów – Ove Sprogøe, Morten Grunwald i Poul Bundgaard – spędziła na planie razem trzydzieści lat. Wszyscy trzej urodzili się w tej samej duńskiej dekadzie, wszyscy trzej związali się z tą serią od pierwszego do ostatniego odcinka. I wszyscy trzej odeszli, zanim zdążyli zobaczyć, jak bardzo ich praca wrosła w kulturę nie tylko Danii, ale i całej Europy Środkowej.