Aleksander Wielki – ciekawostki i mniej znane fakty

Młody król, który w zaledwie 13 lat podbił świat znany starożytnym – to brzmi jak legenda wymyślona przy ognisku. Aleksander III Macedoński rzeczywiście przeszedł do historii jako jeden z najwybitniejszych wodzów, ale poza podręcznikową narracją o bitwach kryje się fascynująca mozaika mało znanych faktów, które zmieniają perspektywę na tę postać. Od nietypowych relacji osobistych, przez dziwaczne przyzwyczajenia, po decyzje, które mogły odmienić losy całej cywilizacji.

Nauczyciel, który ukształtował imperatora

Kiedy Aleksander miał 13 lat, jego ojciec Filip II sprowadził do Macedonii Arystotelesa – jednego z największych filozofów w historii ludzkości. Lekcje odbywały się w Nimfeum, malowniczym gaju niedaleko Miézy, gdzie młody książę zgłębiał nie tylko filozofię, ale też medycynę, geografię i literaturę.

Arystoteles zaszczepił w Aleksandrze miłość do Iliady Homera. Król nosił przy sobie egzemplarz tego dzieła przez całą kampanię azjatycką, trzymając go pod poduszką obok miecza. Ta obsesja na punkcie Achillesa – bohatera Iliady – nie była przypadkowa. Aleksander wierzył, że jest potomkiem tego mitycznego wojownika po matce Olimpiadzie.

Aleksander sypał w namiocie na kampanii wojennej obok dwóch rzeczy: miecza i egzemplarza Iliady, który nazywał „prowiantem na wojnę”.

Relacja mistrz-uczeń przetrwała lata, choć z czasem zaczęła pękać. Gdy Aleksander stał się władcą Persji i przyjął część ich obyczajów, Arystoteles miał mu to za złe. Filozof uważał barbarzyńców za ludzi niższej kategorii, podczas gdy jego były uczeń marzył o fuzji kultur.

Bucefalas – koń warty fortuny

Historia konia Bucefala to znacznie więcej niż anegdota o ujeżdżaniu dzikiego zwierzęcia. Gdy 10-letni Aleksander zobaczył tego ogiera, handlarze żądali za niego 13 talentów – sumy równej około 300 kg srebra. Filip II uznał cenę za absurdalną, zwłaszcza że nikt nie potrafił okiełznać zwierzęcia.

Aleksander zauważył coś, czego nie dostrzegli doświadczeni jeźdźcy – koń bał się własnego cienia. Odwrócił zwierzę w stronę słońca i problem zniknął. Filip podobno powiedział wtedy: „Synu, szukaj królestwa godnego ciebie – Macedonia jest dla ciebie za mała”.

Bucefalas towarzyszył Aleksandrowi przez 20 lat, przenosząc go przez tysiące kilometrów wypraw. Gdy koń padł w Indiach (prawdopodobnie ze starości, choć niektórzy historycy sugerują rany bojowe), Aleksander założył miasto Bucephala na jego cześć. Lokalizacja tego miasta do dziś pozostaje przedmiotem sporów archeologów.

Węzeł gordyjski i przepowiednia

W 333 roku p.n.e., podczas podboju Azji Mniejszej, Aleksander dotarł do Gordion – starożytnej stolicy Frygii. Czekała tam na niego zagadka, która od wieków stawiała w zakłopotaniu wszystkich pretendentów do władzy nad Azją.

Węzeł gordyjski wiązał dyszel wozu z jarzmem w sposób tak skomplikowany, że nie było widać końców liny. Przepowiednia głosiła, że ten, kto go rozwiąże, zostanie władcą Azji. Aleksander obejrzał węzeł, zastanowił się chwilę i… przeciął go mieczem. Część historyków twierdzi, że to mit, a Aleksander po prostu wyjął kołek mocujący dyszel.

Tej samej nocy nad Gordion przeszła gwałtowna burza z piorunami. Wróżbici Aleksandra uznali to za znak bogów potwierdzający słuszność jego działania.

Miasta, które zmieniły mapę świata

Aleksander założył ponad 20 miast, z których większość nazwał Aleksandrią. To nie była megalomańska fanaberia – chodziło o strategię. Miasta te służyły jako garnizony, ośrodki handlowe i punkty rozprzestrzeniania greckiej kultury.

Najsłynniejsza Aleksandria w Egipcie stała się centrum intelektualnym starożytnego świata. Biblioteka Aleksandryjska gromadziła setki tysięcy zwojów, a Latarnia Morska w Aleksandrii – jedno z siedmiu cudów świata – wskazywała drogę żeglarzom przez stulecia.

Mniej znany jest fakt, że niektóre z tych miast założono w miejscach skrajnie niepraktycznych. Aleksandria Eschate (dzisiejszy Chudżand w Tadżykistanie) powstała na granicy znanego świata, w regionie nieustannie atakowanym przez koczownicze plemiona. Miasto miało być manifestacją potęgi, nie racjonalnym wyborem logistycznym.

Aleksandria w liczbach

• Aleksandria Egipska – największa i najważniejsza, populacja w szczytowym okresie przekraczała 500 tysięcy mieszkańców
• Aleksandria Bucephala – założona na cześć konia, dziś prawdopodobnie na terenie Pakistanu
• Aleksandria Eschate – „najdalsza Aleksandria”, najbardziej wysunięta na północ
• Aleksandria Arachozja – dzisiejszy Kandahar w Afganistanie

Picie, które mogło zmienić historię

Macedończycy słynęli z hucznych sympozjów – uczt połączonych z piciem wina. W przeciwieństwie do Greków, którzy rozcieńczali wino wodą, Macedończycy pili je czyste i w dużych ilościach. Aleksander nie był wyjątkiem.

Podczas jednego z takich przyjęć w Samarkandzie, w 328 roku p.n.e., doszło do tragedii. Aleksander w przypływie gniewu zabił Kleitosa Czarnego – swojego przyjaciela z dzieciństwa i dowódcę, który kiedyś uratował mu życie w bitwie nad Granikiem. Kleitos zarzucał królowi zapominanie o macedońskich korzeniach i nadmierne persyfikowanie.

Po wytrzeźwieniu Aleksander popadł w tak głęboką depresję, że przez trzy dni odmawiał jedzenia i picia. Chciał popełnić samobójstwo, a od tego kroku powstrzymali go dopiero towarzysze i wróżbici, którzy przekonywali, że to wola bogów.

Historycy szacują, że Aleksander mógł cierpieć na alkoholizm, co w połączeniu z malarii i ranami odniesionym w bitwach znacząco przyspieszyło jego śmierć.

Tajemnica śmierci, która trwa do dziś

W czerwcu 323 roku p.n.e. Aleksander zmarł w Babilonie w wieku zaledwie 32 lat. Oficjalna wersja mówi o gorączce, która trwała 10 dni. Współczesna medycyna proponuje dziesiątki diagnoz: od malarii, przez zapalenie opon mózgowych, po porfiria.

Teoria o otruciu nigdy nie została wykluczona. Podejrzenia padały na Antypatra – regenta Macedonii, który miał powody do obaw o swoją pozycję. Jego syn Kasander był podczaszym Aleksandra, miał więc dostęp do jego pucharu. Według niektórych źródeł trucizna została przemycona w kopycie muła, bo tylko w tym materiale nie reagowała chemicznie.

Nietypowe objawy przed śmiercią

Współczesny lekarz Leo Schep z Nowej Zelandii zaproponował fascynującą teorię. Aleksander mógł zostać otruty winem z korzenia ciemiernika białego – rośliny powszechnie dostępnej w starożytności. Trucizna ta powoduje postępujące porażenie, przy zachowaniu pełni świadomości.

Plutarch wspomina, że ciało Aleksandra nie wykazywało oznak rozkładu przez kilka dni po śmierci. Schep twierdzi, że król mógł być jeszcze żywy, ale sparaliżowany – i został pochowany żywcem. To tłumaczyłoby brak rozkładu: ciało było jeszcze ciepłe, bo właściciel żył.

Dziedzictwo, które rozpadło się w rok

Na łożu śmierci, gdy zapytano Aleksandra, komu pozostawia imperium, miał odpowiedzieć: „Najsilniejszemu”. Inna wersja mówi, że powiedział: „Kratistos” – co można przetłumaczyć jako „najlepszy” lub „najsilniejszy”. Niejasność ta kosztowała życie tysiące ludzi.

Imperium rozpadło się niemal natychmiast. Żona Aleksandra Roksana była w ciąży, więc przez kilka miesięcy władzę sprawowali regenci. Gdy urodził się syn – Aleksander IV – miał teoretycznie objąć tron. W praktyce stał się zakładnikiem w grze diádochów – dowódców walczących o władzę.

Zarówno Roksana, jak i młody Aleksander IV zostali zamordowani około 310 roku p.n.e. na rozkaz Kasandra. Linia dynastyczna Aleksandra Wielkiego wygasła, zanim jego syn ukończył 13 lat – tyle samo lat, ile miał Aleksander, gdy po raz pierwszy stanął na czele armii u boku ojca.

Ciało Aleksandra zbalsamowano i umieszczono w sarkofagu wypełnionym miodem. Przez stulecia spoczywało w Aleksandrii, gdzie odwiedzali je między innymi Juliusz Cezar i August. Około IV wieku n.e. zaginęło bez śladu.

Współczesne poszukiwania grobu Aleksandra trwają. Niektórzy badacze sugerują, że spoczywa pod współczesną Aleksandrią, kilkanaście metrów pod poziomem morza. Inni wskazują na Siwa w Egipcie lub nawet Macedonię. Każda z tych teorii ma swoich zwolenników i przeciwników, a tajemnica pozostaje nierozwiązana od ponad 1600 lat.